Sáng nay, trong một khoảnh khắc rất tình cờ, Thảo nghe được một đoạn postcard của thầy Giản Tư Trung với câu hỏi vang lên đầy day dứt: “Nếu không là tôi thì sẽ là ai?” Chỉ một câu hỏi ngắn thôi, nhưng lại khiến Thảo phải dừng lại khá lâu. Không phải vì nó mới mẻ hay đao to búa lớn, mà vì nó chạm thẳng vào một thói quen rất quen thuộc của nhiều người trong chúng ta: thói quen đứng sang một bên và tin rằng đã có ai đó khác làm rồi.
Trong postcard ấy, thầy kể về một lần đi xem kịch. Vở kịch rất hay, được đầu tư chỉn chu, diễn viên diễn bằng tất cả tâm huyết. Thế nhưng khi màn diễn kết thúc, MC mời khán giả dành một tràng pháo tay cho ê-kíp, cả khán phòng chỉ vang lên vài tiếng vỗ tay lẻ loi, lẹp bẹp và chóng tắt. Thầy ngạc nhiên, quay sang hỏi người ngồi cạnh mình – một người không hề vỗ tay – rằng:
“Anh thấy vở kịch thế nào?”
Người ấy trả lời rất thản nhiên: “Hay lắm chứ.”
Thầy hỏi tiếp: “Thế sao anh không vỗ tay?”
Và câu trả lời khiến thầy – và cả Thảo – phải suy nghĩ rất lâu: “Có người khác vỗ rồi, không cần đến tôi nữa.”
Nghe đến đây, Thảo bỗng thấy câu chuyện ấy quen đến lạ. Quen bởi vì đâu đó trong cuộc sống này, không ít lần chúng ta cũng từng nghĩ như vậy. Khi thấy một vấn đề tồn tại, ta nghĩ sẽ có ai đó giải quyết. Khi thấy một điều chưa ổn, ta tự nhủ chắc không đến lượt mình lên tiếng. Khi thấy một hành động tử tế cần được thực hiện, ta chờ xem liệu có người khác làm trước hay không. Và rồi, nếu ai cũng chờ “người khác”, thì cuối cùng… sẽ chẳng có ai cả.
Câu chuyện về tràng pháo tay ấy tưởng nhỏ, nhưng lại là một ẩn dụ rất lớn. Một tràng vỗ tay không tốn quá nhiều sức lực, không khiến ai thiệt thòi, nhưng nó là sự ghi nhận, là nguồn động viên tinh thần vô cùng quan trọng cho những người đứng trên sân khấu. Nếu mỗi người trong khán phòng đều nghĩ “thiếu tôi cũng chẳng sao”, thì sự im lặng ấy không chỉ là sự thiếu vắng âm thanh, mà còn là sự thiếu vắng của trách nhiệm cá nhân.
Từ đó, thầy đặt ra những câu hỏi nghe có vẻ rất lớn: Ai xây dựng đất nước? Ai làm cho cuộc sống này trở nên tốt đẹp hơn? Chúng ta thường có xu hướng trả lời những câu hỏi ấy bằng những khái niệm mơ hồ: nhà nước, xã hội, thế hệ trẻ, những người tài giỏi hơn mình. Nhưng câu trả lời mà thầy nhấn mạnh lại rất rõ ràng và dứt khoát: TÔI. Một cái tôi không ích kỷ, không vị kỷ, mà là một cái tôi biết nhận phần trách nhiệm của mình trong bức tranh chung.
Đó là một cái tôi rất đẹp – cái tôi cần được hiển thị và tôn vinh. Không phải để khoe khoang hay tự đặt mình lên cao hơn người khác, mà để mỗi người ý thức rằng: dù nhỏ bé đến đâu, mình vẫn đang góp một phần vào kết quả cuối cùng. Nếu mỗi người đều tự rút mình ra khỏi phương trình chung, thì làm sao có được một tổng thể tốt đẹp?
Ngẫm lại hành trình của chính mình, Thảo nhận ra sự thay đổi trong động cơ làm việc của bản thân qua từng giai đoạn. Trước kia, Thảo đi làm với mong muốn chứng tỏ năng lực, chứng tỏ rằng mình có thể làm được, có giá trị, có chỗ đứng. Khi ấy, cái tôi tồn tại khá rõ ràng, nhưng lại xoay quanh việc khẳng định bản thân nhiều hơn là nghĩ đến tác động của mình với người khác. Thành công khi đó thường được đo bằng kết quả cá nhân, bằng việc mình đi được bao xa, đạt được điều gì.
Còn hiện tại, Thảo nhận ra mình muốn một điều khác. Thảo muốn được giúp đỡ càng nhiều người càng tốt, trong khả năng có thể của mình. Không phải vì mình đã “đủ đầy”, mà vì hiểu rằng khi chỉ chăm chăm chứng tỏ bản thân, chúng ta rất ít khi tự hỏi: người khác có đang trở nên tốt hơn nhờ sự hiện diện của mình hay không? Và nếu câu trả lời là không, thì có lẽ thành công ấy vẫn còn thiếu một mảnh ghép quan trọng.
Câu hỏi “Nếu không là tôi thì sẽ là ai?” vì thế không còn là một khẩu hiệu truyền động lực, mà trở thành một lời nhắc nhở rất đời. Nó nhắc Thảo rằng: đừng chờ đợi người khác vỗ tay thay mình, đừng chờ ai đó lên tiếng thay mình, đừng chờ ai đó hành động trước rồi mình mới theo sau. Bởi nếu ai cũng chờ, thì sẽ chẳng có sự khởi đầu nào cả.
Có thể phần đóng góp của mỗi người chỉ là một tràng vỗ tay, một lời động viên, một hành động tử tế nhỏ bé, hay một sự sẵn sàng đứng ra nhận trách nhiệm. Nhưng chính những điều nhỏ bé ấy, khi được cộng hưởng, mới tạo nên sự thay đổi thật sự. Và bắt đầu từ hôm nay, Thảo chọn trả lời câu hỏi ấy bằng hành động của mình: Nếu không là tôi, thì sẽ là ai?